Gầy thường ít được chú ý hơn thừa cân — nhưng sụt cân không chủ ý là dấu hiệu cần được coi trọng.
Phân biệt hai tình huống
Gầy ổn định
- Gầy từ nhỏ, cân nặng ổn định qua nhiều năm.
- Ăn uống bình thường.
- Các chỉ số sức khoẻ tốt.
- Có sức, sinh hoạt bình thường.
- Trong gia đình có người cùng dáng người.
Nhóm này thường không phải vấn đề — nhưng vẫn nên khám định kỳ như mọi người.
Sụt cân không chủ ý
- Cân giảm dù ăn uống như bình thường.
- Không cố giảm cân.
- Quần áo rộng ra, người quen nhận xét gầy đi.
- Xảy ra trong vài tháng.
Đây luôn là lý do đi khám.
Trước hết: xác định có sụt cân thật không
- Cân thật, đừng dựa vào cảm giác.
- So với cân nặng vài tháng trước.
- Ghi lại con số và ngày.
- Dấu hiệu khách quan — quần áo rộng, thắt lưng chật hơn, nhẫn rộng.
Các nguyên nhân cần được đánh giá
Nội tiết và chuyển hoá
- Tuyến giáp hoạt động quá mức — kèm sợ nóng, hồi hộp, run tay, khó ngủ, đi ngoài nhiều lần.
- Đái tháo đường — kèm khát nhiều, tiểu nhiều, mệt, nhìn mờ.
Tiêu hoá
- Bệnh lý dạ dày, ruột.
- Kém hấp thu — kèm tiêu chảy kéo dài, phân nổi có váng mỡ.
- Không dung nạp một số thực phẩm.
- Bệnh gan, bệnh tuỵ.
- Nuốt khó, nuốt nghẹn.
Nhiễm trùng mạn tính
- Lao — kèm ho kéo dài trên hai tuần, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm.
- Các nhiễm trùng mạn khác.
Bệnh ác tính
Cần được loại trừ, đặc biệt khi kèm các dấu hiệu khác.
Tâm lý
- Trầm cảm — nguyên nhân rất thường gặp và hay bị bỏ qua.
- Lo âu.
- Rối loạn ăn uống — đặc biệt ở người trẻ.
Thuốc và chất
- Một số thuốc gây chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác.
- Nếu sụt cân bắt đầu sau khi dùng thuốc mới — báo bác sĩ, đừng tự ngưng.
- Uống nhiều rượu.
Ở người cao tuổi — các nguyên nhân xử lý được
- Vấn đề răng miệng — răng đau, hàm giả không vừa, khó nhai.
- Mất khứu giác, mất vị giác — ăn không thấy ngon.
- Nuốt khó.
- Khó khăn trong việc đi chợ, nấu ăn.
- Ăn một mình, không có hứng ăn.
- Khó khăn tài chính.
- Trầm cảm.
- Dùng nhiều thuốc.
Nhóm dấu hiệu cần khám gấp
- Sụt cân kèm ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm — cần khám để loại trừ lao.
- Kèm chảy máu bất thường — ho ra máu, nôn ra máu, phân đen, đi ngoài ra máu.
- Kèm nuốt nghẹn tăng dần.
- Kèm khối u mới xuất hiện, nổi hạch to dần.
- Kèm thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài.
- Kèm khát nhiều, tiểu nhiều.
- Kèm vàng da.
- Kèm đau bụng tăng dần.
- Sụt cân nhanh trong thời gian ngắn.
Chuẩn bị khi đi khám
- Cân nặng trước đây và hiện tại, kèm mốc thời gian.
- Ăn uống thế nào — ăn ít hơn hay vẫn như cũ.
- Có chán ăn không, ăn nhanh no không.
- Có thay đổi vị giác, khứu giác không.
- Có khó nhai, khó nuốt không.
- Có buồn nôn, nôn không.
- Thói quen đi ngoài.
- Có sốt, ra mồ hôi đêm, ho kéo dài không.
- Tâm trạng thế nào.
- Danh sách tất cả thuốc đang dùng.
- Uống rượu, hút thuốc.
- Tiền sử bệnh và tiền sử gia đình.
Trong lúc chờ khám
- Tiếp tục theo dõi cân nặng, ghi lại.
- Ăn nhiều bữa nhỏ nếu chán ăn.
- Chọn món dễ ăn, giàu năng lượng và đủ đạm.
- Không bỏ bữa.
- Ăn cùng người khác nếu được.
- Uống đủ nước nhưng không uống nhiều ngay trước bữa ăn.
- Không tự dùng thuốc kích thích ăn.
- Kiểm tra răng miệng.
Với người trẻ — chú ý rối loạn ăn uống
Dấu hiệu
- Sụt cân nhiều trong thời gian ngắn.
- Ám ảnh về cân nặng, hình thể.
- Tránh ăn cùng người khác.
- Bỏ bữa, ăn rất ít, cắt cả nhóm thực phẩm.
- Vào nhà vệ sinh ngay sau khi ăn.
- Tập luyện quá mức.
- Mất kinh ở nữ.
- Rụng tóc, lạnh thường xuyên.
- Thu mình, thay đổi tính cách.
Đây là tình trạng cần được hỗ trợ y tế và tâm lý — càng sớm càng tốt.
Một lưu ý về việc bị nhận xét là gầy
Người gầy cũng bị bình luận về ngoại hình không kém người thừa cân.
- "Sao gầy thế, có ốm không?" cũng gây khó chịu.
- Nhiều người gầy đã cố tăng cân nhưng không được.
- Lời bình luận không giúp gì.
Nguyên tắc chung: đừng bình luận về cân nặng người khác — dù theo hướng nào.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Gầy ổn định từ nhỏ khác hẳn với sụt cân không chủ ý mới xuất hiện.
- Sụt cân không chủ ý luôn là lý do đi khám — hãy cân thật thay vì dựa vào cảm giác.
- Sụt cân kèm ho kéo dài, sốt chiều và mồ hôi đêm là nhóm cần khám để loại trừ lao.
Câu hỏi thường gặp
Gầy có phải lúc nào cũng là vấn đề không?
Không. Nhiều người gầy ổn định từ nhỏ, ăn uống bình thường và các chỉ số sức khoẻ tốt. Điều đáng lo là sụt cân không chủ ý mới xuất hiện.
Sụt cân không chủ ý là gì?
Là sụt cân dù ăn uống như bình thường và không cố giảm cân. Đây luôn là lý do đi khám để tìm nguyên nhân.
Nhóm dấu hiệu nào kèm sụt cân cần khám gấp?
Sụt cân kèm ho kéo dài, sốt về chiều và ra mồ hôi đêm, hoặc kèm chảy máu bất thường, nuốt nghẹn, khối u mới xuất hiện.
Nên chuẩn bị gì khi đi khám vì sụt cân?
Nên có cân nặng trước đây và hiện tại kèm mốc thời gian, ghi chép về ăn uống, các triệu chứng kèm theo và danh sách thuốc đang dùng.