Sau một đợt ốm nặng hoặc sau phẫu thuật, nhiều người sụt cân đáng kể.
Phần mất đi thường bao gồm cả cơ — và đây là phần đáng lo hơn.
Vì sao mất cơ khi ốm
- Ăn kém trong thời gian bệnh.
- Nằm nhiều, ít vận động — cơ yếu đi rất nhanh khi không dùng tới.
- Cơ thể phân huỷ cơ để lấy năng lượng khi thiếu.
- Quá trình viêm khi bệnh cũng ảnh hưởng tới cơ.
Hậu quả
- Yếu, mệt kéo dài sau khi đã khỏi bệnh.
- Khó làm việc thường ngày.
- Ở người cao tuổi: khó tự lo sinh hoạt, dễ ngã.
- Hồi phục chậm hơn.
Về ăn uống trong giai đoạn hồi phục
Nguyên tắc
- Đủ năng lượng và đủ đạm.
- Món dễ ăn khi còn mệt.
- Không ép ăn, chia nhỏ bữa.
Cách làm
- Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày — dễ hơn ba bữa lớn khi đang chán ăn.
- Có nguồn đạm trong mỗi bữa — thịt băm, cá, trứng, đậu phụ, sữa.
- Món mềm, dễ nuốt — cháo, súp, phở.
- Thêm năng lượng vào món ăn — dầu, bơ, phô mai, trứng vào cháo súp.
- Sinh tố với sữa và trái cây.
- Bữa phụ giàu năng lượng — sữa chua, các loại hạt, chuối.
- Uống đủ nước.
- Rau xanh nấu mềm cho vi chất và tiêu hoá.
Nếu ăn rất kém
- Hỏi bác sĩ về sữa dinh dưỡng.
- Ưu tiên bù nước trước.
- Không tự dùng thuốc kích thích ăn.
- Tìm nguyên nhân — đau, buồn nôn, tác dụng phụ thuốc, khô miệng, loét miệng.
Về vận động
Bắt đầu sớm ở mức rất nhẹ
- Nằm lâu làm mất cơ nhanh — nên vận động sớm theo hướng dẫn.
- Ngồi dậy, ngồi ghế thay vì nằm suốt ngày.
- Đi lại trong phòng, trong nhà.
- Tập vận động tại giường nếu chưa đi được.
- Hỏi nhân viên y tế về bài tập phù hợp — nhất là sau phẫu thuật.
Tăng dần
- Bắt đầu với thời gian rất ngắn, chia nhiều lần.
- Tăng dần theo tuần.
- Thêm tập kháng lực nhẹ khi đã khoẻ hơn — quan trọng để lấy lại cơ.
- Không vội trở lại cường độ như trước.
- Nghỉ đủ giữa các buổi.
Dừng và hỏi bác sĩ nếu
- Đau ngực, khó thở bất thường.
- Chóng mặt, choáng.
- Tim đập rất nhanh.
- Đau tăng ở vết mổ.
- Mệt lả bất thường.
Mệt kéo dài sau ốm
- Mệt kéo dài một thời gian sau đợt ốm là khá thường gặp.
- Cần thêm thời gian để hồi phục hoàn toàn.
- Ngủ đủ, ăn đủ, tăng hoạt động từ từ.
- Không tự trách vì chưa làm được như trước.
Nhưng đi khám nếu
- Mệt kéo dài nhiều tuần không đỡ.
- Nặng dần.
- Kèm sốt kéo dài, ra mồ hôi đêm.
- Tiếp tục sụt cân.
- Kèm khó thở, đau ngực.
- Kèm da xanh, chóng mặt.
- Kèm buồn chán, mất hứng thú kéo dài.
Với người cao tuổi
Nhóm này cần chú ý đặc biệt.
- Mất cơ nhanh hơn và lấy lại chậm hơn.
- Một đợt ốm có thể làm giảm hẳn khả năng tự lo sinh hoạt.
- Cho ngồi dậy và đi lại sớm nhất có thể.
- Bảo đảm đủ đạm và đủ năng lượng.
- Theo dõi cân nặng.
- Giữ nhà an toàn — nguy cơ ngã cao hơn khi đang yếu.
- Hỏi về phục hồi chức năng nếu cần.
Sau phẫu thuật
- Làm theo hướng dẫn cụ thể của bác sĩ phẫu thuật.
- Đủ đạm giúp vết thương lành.
- Vận động sớm theo chỉ dẫn — giúp phòng biến chứng.
- Không tự tăng cường độ tập.
- Báo nếu vết mổ đau tăng, sưng đỏ, chảy dịch.
- Tái khám đúng hẹn.
Theo dõi tiến bộ
- Cân nặng mỗi tuần.
- Sức mạnh — đứng lên từ ghế có dễ hơn không.
- Đi được bao xa.
- Làm được việc gì trong ngày.
- Ăn được bao nhiêu.
- Ngủ thế nào.
Ghi lại để thấy tiến bộ — vì tiến bộ hằng ngày thường quá nhỏ để nhận ra.
Kiên nhẫn
- Hồi phục có thể mất nhiều tuần tới nhiều tháng.
- Tuỳ mức độ đợt ốm và tuổi.
- Có ngày tốt ngày kém — đây là bình thường.
- Đừng so sánh với trước khi ốm quá sớm.
Theo dõi trong quá trình hồi phục
- Cân mỗi tuần một lần — cùng giờ, cùng điều kiện, không cân hằng ngày.
- Ghi lại lượng ăn thực tế mỗi ngày, kể cả bữa phụ — nhiều người tưởng mình ăn nhiều hơn thực tế.
- Chú ý sức bền chứ không chỉ con số cân — đi lại được xa hơn, leo cầu thang đỡ hụt hơi hơn, cầm nắm khoẻ hơn đều là dấu hiệu cơ đang quay lại.
- Theo dõi giấc ngủ — ngủ kém làm chậm hồi phục và làm giảm cảm giác thèm ăn.
- Ghi lại các triệu chứng còn sót — ho, đau, khó nuốt, chóng mặt — để có gì báo bác sĩ.
- Chụp ảnh hoặc ghi chú mốc mỗi hai tuần — tiến bộ chậm rất khó thấy nếu chỉ nhìn từng ngày.
- Nếu sau hai tới ba tuần vẫn ăn rất kém và không lên cân — nên đi khám lại thay vì tự cố thêm.
Khi nào cần tư vấn dinh dưỡng
- Sụt cân nhiều.
- Ăn rất kém kéo dài.
- Có bệnh mạn tính — bệnh thận, bệnh gan, đái tháo đường.
- Sau phẫu thuật lớn.
- Nuốt khó.
- Người cao tuổi sụt cân.
- Không tăng cân lại được sau nhiều tháng.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Phần mất đi sau ốm thường gồm cả cơ — nên cần đủ đạm và tập kháng lực để lấy lại.
- Vận động sớm ở mức rất nhẹ — nằm lâu làm mất cơ nhanh.
- Mệt kéo dài sau ốm là bình thường — nhưng kéo dài nhiều tuần không đỡ thì nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Sau đợt ốm nặng, phần cân nặng mất đi là gì?
Thường là cả cơ và mỡ, nhưng mất cơ là phần đáng lo hơn vì ảnh hưởng tới sức mạnh và khả năng sinh hoạt.
Nên ăn thế nào để hồi phục sau ốm?
Nên ăn nhiều bữa nhỏ, bảo đảm đủ đạm trong mỗi bữa, chọn món dễ ăn và giàu năng lượng, đồng thời uống đủ nước.
Khi nào nên bắt đầu vận động lại?
Nên bắt đầu sớm ở mức rất nhẹ theo hướng dẫn, vì nằm lâu làm mất cơ nhanh, nhưng phải tăng dần và không vội trở lại cường độ cũ.
Hồi phục mất bao lâu?
Tuỳ mức độ đợt ốm, có thể mất nhiều tuần tới nhiều tháng. Mệt kéo dài một thời gian sau ốm là khá thường gặp.