Chán ăn không phải là một bệnh — đó là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân.
Và nhiều nguyên nhân là xử lý được.
Các nguyên nhân hay bị bỏ qua
Vấn đề răng miệng
- Răng đau, răng sâu, chân răng còn sót.
- Hàm giả không vừa, gây đau khi nhai.
- Loét miệng, nhiệt miệng.
- Nấm miệng — hay gặp ở người dùng thuốc hít corticoid, người suy giảm miễn dịch.
- Khô miệng.
Đây là nguyên nhân rất thường gặp và xử lý được — nên kiểm tra răng miệng trước.
Mất khứu giác và vị giác
- Ăn không thấy ngon.
- Có thể sau một đợt cảm, do viêm mũi xoang, hoặc do tuổi.
- Một số thuốc gây thay đổi vị giác.
Táo bón
- Gây đầy bụng, chán ăn.
- Rất thường gặp ở người ít vận động và người cao tuổi.
- Xử lý táo bón thường cải thiện luôn việc ăn uống.
Tác dụng phụ thuốc
- Nhiều thuốc gây chán ăn, buồn nôn, khô miệng, thay đổi vị giác.
- Nếu chán ăn bắt đầu sau khi dùng thuốc mới — báo bác sĩ, đừng tự ngưng.
- Dùng nhiều thuốc cùng lúc cũng ảnh hưởng.
Trầm cảm
- Nguyên nhân rất thường gặp và hay bị bỏ qua nhất.
- Kèm mất hứng thú với mọi thứ, ngủ kém, buồn chán kéo dài.
- Ở người cao tuổi, có thể chỉ biểu hiện bằng ăn kém và than đau nhức.
Nuốt khó
- Ăn rất lâu, hay sặc.
- Tránh né một số loại thức ăn.
- Cần đi khám vì nguy cơ sặc vào phổi.
Bệnh lý
- Bệnh dạ dày, bệnh gan, bệnh thận.
- Nhiễm trùng.
- Bệnh tuyến giáp.
- Bệnh ác tính — cần loại trừ nếu kèm sụt cân.
Hoàn cảnh
- Ăn một mình, không có hứng ăn.
- Khó khăn trong việc đi chợ, nấu ăn.
- Khó khăn tài chính.
- Cô đơn.
Cách hỗ trợ người ăn kém
Về món ăn
- Nấu món người đó thích — quan trọng hơn món "bổ" mà không nuốt nổi.
- Món mềm, dễ nhai, dễ nuốt.
- Ấm nóng, thơm.
- Nhiều màu sắc, trình bày đẹp.
- Dùng gia vị tạo mùi vị — hành, tỏi, gừng, rau thơm, chanh.
- Thay đổi món, không lặp lại mãi.
Về cách ăn
- Chia nhỏ bữa — ăn ít một, nhiều lần.
- Phần nhỏ trên đĩa nhỏ — đĩa đầy làm nản.
- Ăn cùng người khác — ăn một mình dễ ăn ít.
- Cho ăn vào lúc người đó tỉnh táo và khoẻ nhất trong ngày.
- Không khí thoải mái, không vội.
- Không uống nhiều nước ngay trước bữa ăn.
Không nên ép ăn
- Ép ăn thường phản tác dụng.
- Tạo căng thẳng cho cả hai bên.
- Làm bữa ăn thành cuộc chiến.
- Ưu tiên bù đủ nước trước, rồi mới tới đủ bữa.
Tăng năng lượng trong lượng nhỏ
- Thêm dầu, bơ vào món ăn.
- Thêm trứng, phô mai vào cháo, súp.
- Sinh tố với sữa và trái cây.
- Sữa chua, phô mai làm bữa phụ.
- Hỏi bác sĩ về sữa dinh dưỡng nếu ăn rất kém.
Với người cao tuổi
- Kiểm tra răng miệng và hàm giả — nguyên nhân rất thường gặp.
- Rà soát thuốc với bác sĩ.
- Xử lý táo bón nếu có.
- Chú ý tới tâm trạng — trầm cảm ở người cao tuổi hay bị bỏ qua.
- Bảo đảm đủ đạm để giữ cơ.
- Ăn cùng cụ, không để cụ ăn một mình.
- Giúp đi chợ, nấu ăn.
- Theo dõi cân nặng định kỳ.
Khi đang ốm
- Ăn kém một hai ngày khi ốm thường không sao.
- Nhưng phải uống đủ nước.
- Món lỏng, dễ nuốt — cháo, súp, sữa.
- Không ép ăn.
- Đi khám nếu không ăn uống được gì trong nhiều giờ hoặc có dấu hiệu mất nước.
Khi nào cần đi khám
- Chán ăn kéo dài nhiều tuần.
- Kèm sụt cân.
- Kèm sốt kéo dài.
- Kèm nuốt nghẹn, nuốt đau.
- Kèm đau bụng, nôn.
- Kèm thay đổi thói quen đi ngoài.
- Kèm buồn chán kéo dài, mất hứng thú.
- Nghi do thuốc đang dùng.
- Ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai.
- Ở người có bệnh mạn tính.
Chuẩn bị khi đi khám
- Chán ăn từ khi nào.
- Ăn được bao nhiêu so với trước.
- Cân nặng thay đổi thế nào.
- Có đau, buồn nôn, nuốt khó không.
- Có thay đổi vị giác, khứu giác không.
- Tình trạng răng miệng.
- Thói quen đi ngoài.
- Tâm trạng thế nào.
- Danh sách tất cả thuốc đang dùng.
Với trẻ nhỏ biếng ăn
- Không ép ăn — tạo áp lực làm trẻ sợ bữa ăn.
- Cho trẻ ăn cùng gia đình.
- Không cho ăn vặt sát bữa chính.
- Hạn chế đồ uống có đường và sữa quá nhiều trước bữa.
- Không dùng màn hình khi ăn.
- Cho trẻ tham gia chọn món, nấu ăn.
- Kiên nhẫn giới thiệu món mới nhiều lần.
- Đi khám nếu trẻ chậm lớn, sụt cân, hoặc ăn rất kém kéo dài.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Chán ăn là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân — nhiều nguyên nhân xử lý được.
- Kiểm tra răng miệng, táo bón, thuốc và tâm trạng trước — bốn thứ hay bị bỏ qua nhất.
- Đừng ép ăn — ưu tiên bù đủ nước và cho ăn món dễ ăn, lượng nhỏ nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Các nguyên nhân chán ăn hay bị bỏ qua là gì?
Vấn đề răng miệng, hàm giả không vừa, mất khứu giác vị giác, táo bón, tác dụng phụ thuốc và trầm cảm đều là nguyên nhân thường gặp mà hay bị bỏ qua.
Làm sao hỗ trợ người cao tuổi ăn kém?
Nên chia nhỏ bữa, nấu món mềm dễ nuốt và món cụ thích, ăn cùng cụ, đồng thời kiểm tra răng miệng và trao đổi với bác sĩ về thuốc.
Có nên ép người bệnh ăn không?
Không nên ép. Ép ăn thường phản tác dụng và tạo căng thẳng, nên ưu tiên bù đủ nước và cho ăn món dễ ăn với lượng nhỏ nhiều lần.
Chán ăn bao lâu thì cần đi khám?
Nên đi khám nếu chán ăn kéo dài nhiều tuần, kèm sụt cân, hoặc kèm các dấu hiệu như sốt, nuốt nghẹn, đau bụng hay buồn chán kéo dài.