Chỉ số khối cơ thể: dùng được gì và giới hạn ở đâu

Chỉ số khối cơ thể là con số nhiều người biết — và cũng là con số bị hiểu sai nhiều nhất.

Nó là gì

Đây là một cách tính đơn giản dựa trên tương quan giữa cân nặng và chiều cao.

Mục đích ban đầu là để khảo sát ở mức dân số — xem một nhóm người có xu hướng thừa cân hay thiếu cân, chứ không phải để phán xét từng cá nhân.

Dùng được gì

• Công cụ sàng lọc nhanh, dễ tính.
• Gợi ý ai nên được đánh giá kỹ hơn.
• Theo dõi xu hướng của bản thân theo thời gian.
• Dùng trong nghiên cứu và thống kê y tế cộng đồng.

Giới hạn — phần quan trọng hơn

Không phân biệt được mỡ với cơ

• Cơ nặng hơn mỡ cùng thể tích.
• Người tập thể hình, vận động viên có thể rơi vào nhóm "thừa cân" dù rất ít mỡ.
• Ngược lại, người ít vận động có thể ở nhóm "bình thường" nhưng tỷ lệ mỡ cao và cơ ít.

Không cho biết mỡ ở đâu

Đây là giới hạn quan trọng nhất.

• Mỡ tập trung ở bụng có ý nghĩa khác với mỡ ở hông đùi.
• Hai người cùng chỉ số có thể có nguy cơ sức khoẻ rất khác nhau.
• Vì vậy số đo vòng bụng bổ sung thông tin mà chỉ số này không có.

Không phù hợp với một số nhóm

• Trẻ em và thanh thiếu niên — cần biểu đồ tăng trưởng riêng theo tuổi và giới.
• Phụ nữ mang thai.
• Người cao tuổi — khối cơ giảm theo tuổi nên cùng chỉ số có thể nghĩa khác.
• Người có phù, ứ dịch.
• Người mất chi, người có biến dạng cột sống.
• Vận động viên.

Ngưỡng phân loại khác nhau giữa các nhóm dân số

Một số tổ chức khuyến cáo ngưỡng khác nhau cho các nhóm dân số khác nhau — nên con số cần được đọc trong bối cảnh cụ thể, tốt nhất là với bác sĩ.

Nên kết hợp với gì

Số đo vòng bụng

• Đo ngang rốn, thở ra bình thường, không hóp bụng.
• Cho biết mỡ có tập trung ở vùng bụng không.
• Đây là thông tin bổ sung có giá trị.
• Theo dõi thay đổi của chính mình theo thời gian.

Các chỉ số sức khoẻ thật sự

• Huyết áp.
• Đường huyết.
• Mỡ máu.
• Chức năng gan, thận.

Những chỉ số này nói về sức khoẻ nhiều hơn bất kỳ con số cân nặng nào.

Thể lực và sinh hoạt

• Leo cầu thang có hụt hơi không.
• Có làm được việc thường ngày dễ dàng không.
• Ngủ thế nào.
• Có đau khớp khi đi lại không.

Cách dùng chỉ số này cho đúng

• Coi đây là một gợi ý để đi khám, không phải kết luận.
• Theo dõi xu hướng của chính mình thay vì so với người khác.
• Đọc cùng với vòng bụng và các chỉ số sức khoẻ.
• Nhờ bác sĩ giải thích trong bối cảnh cụ thể của mình.
• Đừng để một con số quyết định cảm nhận về bản thân.

Với trẻ em

• Không dùng cùng ngưỡng như người lớn.
• Trẻ cần được theo dõi theo biểu đồ tăng trưởng riêng theo tuổi và giới.
• Điều quan trọng là đường tăng trưởng có đều không, chứ không phải một điểm đơn lẻ.
• Trẻ đang lớn có giai đoạn thay đổi tự nhiên.
• Nên để bác sĩ nhi đánh giá thay vì tự so sánh.
• Không nên cho trẻ ăn kiêng để giảm cân mà chưa có tư vấn y tế.

Với người cao tuổi

• Khối cơ giảm dần theo tuổi — cùng chỉ số có thể nghĩa khác.
• Sụt cân ở người cao tuổi luôn là lý do đi khám — kể cả khi chỉ số về "bình thường".
• Giữ khối cơ quan trọng hơn là đạt một con số.
• Ăn đủ đạm và duy trì vận động là ưu tiên.

Khi nào cần đi khám

• Muốn biết chỉ số của mình có ý nghĩa gì trong bối cảnh cụ thể.
• Có yếu tố nguy cơ — tiền sử gia đình đái tháo đường, tim mạch.
• Huyết áp, đường huyết, mỡ máu bất thường.
• Thay đổi cân nặng không chủ ý.
• Muốn có kế hoạch thay đổi cân nặng an toàn.
• Có bệnh mạn tính.
• Đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai.
• Lo lắng về cân nặng ảnh hưởng tới cuộc sống.

Một điều cần nói rõ

Chỉ số này không đo được sức khoẻ của một người.

Có người ở nhóm "bình thường" nhưng các chỉ số sức khoẻ kém. Có người ở nhóm "thừa cân" nhưng huyết áp, đường huyết, mỡ máu đều tốt và thể lực tốt.

Dùng nó như một điểm khởi đầu để trao đổi với bác sĩ — không phải như một bản án.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Đây là công cụ sàng lọc, không phải kết luận về sức khoẻ của từng người.
2. Kết hợp với vòng bụng và các chỉ số như huyết áp, đường huyết, mỡ máu.
3. Trẻ em cần biểu đồ tăng trưởng riêng — không dùng cùng ngưỡng như người lớn.

Câu hỏi thường gặp